Ul Ziaca

Tratto da: Giornate Bustocche

— Megn a ta disu che dopu a festa a ga vör un oltar dì par ripusá. Se megn a fo festa a ma stracu, parché anca a divertissi a sa fá fadiga. Sa ma riposu, a podu non fa baldóia. Sichedonca, dopo un dì da festa e da strapazzi áa Dumeniga, a ta tuca ripusasi ul Lünedì.
— E megn a ta disu che a rasón l'é 'n óla. Hann sbagliá fin dul principi, chi tai ch'hann fèi a salmana. Inveci da fá ses dì da lauá e un dì da festa, i duéan fá ses dì da festa e dumá un dì da lauá, megn a druéu ul lünedì par lauá e a sa 'n parléa pü.

Ul Ziaca, ch'al féa un sugnetu cont ul có pugiá in sül tau, darsedá da chel discursu chi, 'l é valzá sü da culpu e ga n' ha dì dré da tüci i cului a chi dü lì.

— Viòl a sì dü lizôn e strasciascarpi, a ga vör picavi cunt ul bastón. Sa füssi ul vostar padrón, a chest'ua a v'éu giá cresimá cunt' a man du ursu. A sì propi dü disütil a stu mondu. A ghì non vargogna a fá ul lünedì ?
— O Ziàca, e ti, sa ti fé a balá turnu in chell di chì? Ti fé cumpagn da nögn ! E a ti vègn chì a fami a prèdiga ! Da che pülpitu ! Tegn u unui a cá tua...
— Sa 'ndì innanzi inscì a va scèpu ul có, che tantu a gh'é den' naguta e a sa fá non fadiga. Bèsti cha sì ! A gh'ì ul cuágiu da metasi a me cunfrontu, scimioti ! Tan par cumenzá, megn a fó non ul lünedì, ma sa ma garba a fó anca ul martedì e ul merculdì. Ma l'é un' òla rasón ! Megn a dröu ul tié a man e a cumenzu a giurnáa chan ch' a vöu megn, e a finissu chandu a ma piasi. A gh'é non da bisögn da möi ul tié e a ga vöi non un fughista, o ul mutui, o a trasmissión. Ul mé có, i mé brasci e i mé ghiambi hinn assé par tütu. 'Gnì lá a idé che tuái a ga vègn giù dul mé tié. Toghi e senza na riána. Stan cha guardu ul disègn cunt una man, a tiu a maneta par möi i spöi, e cun chelola a batu i culpi in sü a cassa e i pé i sonan ul piàn di sedas calcui. E viól sa fì cusé atacu áa machina ? Un minütu da lauá e desi da lizón ! Se mai l'é a machina cha la g' ha ul diritu da fá ul lünedì. E pö i vöan anca parlá... chi ch'al g'ha mia da bisögn dáa machina al podi permetasi ul lüssu da fá chèll ch'al vöi. Viòll inveci a gh'ì bisögn dáa machina e senza da lé a sì bon da fá naguta. A sì di servi, e a chel cha so megn, ai servi g' han mai fèi fá ul lünedì ! E mó taièmala sü o a tacu a fá 'ndá i man ...

I dü han fiadá non, parchè ul Ziáca 'l éa grandu e grossu, e 'l éa assé ch'al ga burléa dossu par suterái.
A padròna dul negozi, par cüietál un zicu, l'ha tacá döntu:
— Ma viòl, Ziàca, ch'a sì un gran brau uperai, a gh'ì un vizi da lassavi andá un po tropu cunt ul vèn ...
— Eccula ! A lu sò giá a vosta tiritéa ! Slongá un ven da trì di par tüta a salmana ! A roba püssé sbagliá cha ga sia. Mé cáa sciua Madalèna, viol a sì bona da vendi ul ven, ma saé naguta in sü che manéa a ga vör béal da parti di uperai ch'hinn bon da fá ul só misté. Chandu a te sé dré lauá a ga vör béi propi naguta, nanca un grapén, nanca na guta da ven. Pan e aqua dul dì e minestra áa sia. Se vögn al taca a béi, anca dumá un bücéi, a ga sa scunfondan i disègn, al fá un chai sbagliu, al taca a bastemá, e inscì an béi un oltar büceu e l'é finia. 'L é un uperai che ul padrón a ga cunvègn lassá a cá adréaman. A ga vör vessi bon da tignì separá, a mé sciua Madalèna, ul lauá dul béi ! Chan' sa laùa a sa béi non, e chan sa béi a sa laùa non. Chistu 'l é ul vangeli d' u uperai ch'al ga cuscenza e al vöi fá i robi pulidu.
— E se ul padrón ah g'ha da bisögn un lauá da fá da pressa ...
— Tal lì ! ul padrón 'l ha mai da ciepá un lauá da pressa, südanon ul clienti al ciapa i vizi. Chandu i tuái hin fèi e paegiá in magazén, i egenti i podan crumpai fin cha ga n'é. Südanón, cha la specia ! A tuaia l'é tenme ul pèn: megn cha i u fó da trent'ann n'ho mai druá vüna, parchè l'é non necesari. E pö l'é sempu mèi fassi pregá un po' páa roba...
— Vagala a dì - al taca döntu vön dáa cumitiva - al nos padrón, ch' al g'ha di cunsègn ubligá da fá, südanón hinn mülti...
— Prima roba, inveci da parlá, l'éa mèi sa ti indéi a lauá, sa l'é véa che ul tó padrón al g'ha di cunsègn da fá e sa ta prèmm ul tó padrón. Segonda roba, a va l'ho giá dì che viol cha sì in sü i máchin a sì di servi. Ul padrón al po' non pizzá a caldéa e pö dopu lassá i machin fermi. Al falissi adréaman. A ga tuca curaghi adré a chi ga cumanda a roba e sta sutu a chèll ch'al vöi ul clienti. E ciapá anca i cumandi da prèssa. Ul mé padrón, ch'al g'ha mia da machin, al g'ha bisögn non da cercá i clienti. A hinn i clienti a cercál lü, e tanci ölti i vègnan infina a cercami a megn.
— Ziàca, ti me i fé par chèll dì li, i tuái ? — Se megn a disu da sì, al podi vessi sicüu, a custu da lauághi adré noci e dì par quindas dì da fìa. L'é inscì cha a ga vör fá.
Cunt ul Ziaca a gh'éa non da fá discüssión. I só i éan sentenzi senza apèll. Ma a sciua Madalèna, adasi adasi, l'ha ussá ancamó:
— Ma a sügütá a béi par dì e dì a va sa guasta ul fidigu. Un chai dì ul ven al va büta a tèra !
— Métami a tèra ! Vön contra vön, a g'ho mai vü pagüa da nissön. E ul vèn, in fen dá féa, 'l é vön anca lü. E pö al tègn luntán i malánn. Sa 'l é bon da trá in tera i oman (ma megn non !) al'é bon da trá in tera i « inseti » cha ga vá giù páa gùa e i infèscian ul stòmigu. 'L é inscì facil !

Tüci hann fèi na ridáa e ul discursu 'l é finì.

Chi cha cugnusséa non ul Ziáca ? Un uperai da chi tái che tüci i tessidùi a man da articul operá a lu vöan. In quatar dì áa salmána (parchè püssé an féa mia, i oltar trì i u druéa par ciucatá) al lauéa par desi.
Inscì brau da lauá tenme da béi. 'L éa bon da tacá a balá turnu pa i ustaìi áa sìa dul sabatu e andá innanzi insci fina al martedì senza fermassi.
Da noci, será sü i butìi, al scanchignéa par Büsti. Par solitu i cióchi i van aturnu a fá rabèll, e a daghi fastidi ai egenti, ma lü non. Áa matina bunùa 'l èa lì dananzi a 'na chai usteìa a speciá cha la vervéa.
Se ul padròn dáa butìa al féa tardu a vervi, al ga penséa lü a daghi a mösta:

— « che razza da ostu cha sì ! I clienti hinn giá laá sü, e viol a sì anmó in leciu: schènafregia ! ».

Na vigilia da Natal 'l éa andèi föa da cá par fá a spesa. 'L ha impienì a caágna da robi da mangiá e da un chai fiaschetu da ven. Cunt áa caágna suta al brasciu 'l ha tacá a faghi visita ai altaén da Baccu. Nanca a dill, 'l é turná a cá pü.
A malapena vön di só fiö 'l é 'ndèi a stanabüsall in fondu a un bacalén a sìa du ültam du ann. A caágna l'éa anmô pièna tènme chandu 'l éa impienì na salmana adré.

— Ma pá, t' é ndéi föa dul có anca dul dì da Natál ?
— Natal ? Natal 'l é chandu a sa paciota. E in da chèla caágna chi a gh'é da mangiá assé. Donca, duman 'l é Natal !

Uamái 'l éa giá gnü vegiu, püssé da sessant'ann. Sempu al lauéa e sempu al trinchéa, sa intendi in di dì ch'al lauéa non. Na noci da fioca e da géu, pa' a cuntráa strencia e scüa, a s'é sentü vusá: — « Perdabáll, cagasutu, malamenti: in trì contra vögn sul ! Malvagi ! ».
A gh'é stèi un chaivögn cha 'l ha tiá föa ul có dáa finestra. Ul Ziaca 'l éa da par lü in mezu áa stráa e al sütea a vusá:
— « Perdabáll, in trì, in trì contra vögn sul, che cuágiu !».
— Sa v'é capitá, Ziáca ?
— A m'hann cunsciá malamenti stá ölta. In trì contra vögn sul: ven biancu, ven russu e grapótu. E megn da par megn. Ma sa fá a vanzá in pè ?

A finestra l'ha sé será sü cun dadrè un bel « ma andì linfernu ! ».
A matina adré, ul prüm ch' a ghé passá in sü a straèla al s'é córgiu che, in dun cantón, a fioca la séa dislenguá e s'éa fèi un buzunèll cuatá da giasciu sitìu. Suta al giasciu, sa idea na furma scüa tenme d'un oman. 'L ha ciamá genti. Ul Ziacca 'l éa stèi fèi föa da na cungrega da trì: ven biancu, ven negar e grapa.

Carlo Azimonti, traduzione di Enrico Candiani

Per leggere la versione originale di Carlo Azimonti, in Italiano, andate qui